Zonnepanelen leveren minder op dan verwacht — minder dan wát precies?

Zonnepanelen leveren minder op dan verwacht: dat is pas een diagnose als je weet wat “verwacht” is. Reken dus eerst uit wat je installatie had moeten opleveren, voordat je op zoek gaat naar een storing: de meeste eigenaren vergelijken met de verkooppraatjes, met de buurman of met een zonnige dag van vorig jaar. Met het vermogen van je installatie in kWp, de vuistregel voor Nederland en een gratis modelberekening voor je eigen postcode heb je binnen een kwartier een getal waar je je eigen opbrengst naast kunt leggen. Blijft je opbrengst over een hele maand duidelijk achter bij de PVGIS-berekening voor jouw dak én bij dezelfde maand vorig jaar, dan ligt het niet meer aan het weer en loop je hieronder de oorzaken af op volgorde van waarschijnlijkheid.

Waarom leveren zonnepanelen minder op in de winter, bij warm weer of als ze vies zijn?

Drie situaties die normaal zijn en dus geen storing:

• Winter. De zon staat laag, de dagen zijn kort. December kan neerkomen op een tiende van juni. Een winterdag naast een zomerdag leggen levert altijd schrik op en nooit informatie.
• Warm weer. Panelen leveren minder vermogen naarmate de celtemperatuur stijgt. De hoogste piek van het jaar haal je vaak op een heldere, koele voorjaarsdag, niet in een hittegolf.
• Vuil. Het kost iets, maar veel minder dan mensen denken: in ons klimaat spoelt de regen het grootste deel weg, en een gat van twintig procent verklaart vuil niet.

De vraag is dus: is het minder dan wat er over dezelfde periode, onder hetzelfde weer, uit had moeten komen? Stel je die vraag deze winter terwijl El Niño de koppen haalt, dan zet El Niño en je decemberopbrengst op een rij wat zo’n verwachting wel en niet over jouw december kan zeggen, en waar de grens ligt tussen het weer en een storing.

Hoeveel moeten zonnepanelen opbrengen? Rekenen in kWh per kWp

Het getal waarmee je installatie te vergelijken is, heet de specifieke opbrengst: kilowattuur per kilowattpiek per jaar. Je eigen kWp reken je zo uit: aantal panelen × wattpiek per paneel ÷ 1.000. Tien panelen van 400 Wp is 4.000 Wp, dus 4 kWp.

Pricewise hanteert voor Nederland de vuistregel totaal vermogen in Wp × 0,85 = kWh per jaar, en rekent per paneel van 400 Wp met 300 tot 350 kWh per jaar. Dat komt neer op grofweg 850 kWh per kWp per jaar voor een gemiddelde Nederlandse installatie.

10 panelen × 400 Wp = 4.000 Wp = 4 kWp
4 kWp × 850 kWh/kWp = 3.400 kWh per jaar
3.400 kWh ÷ 365 = ongeveer 9 kWh per dag, gemiddeld over het hele jaar

Dat jaargemiddelde is een rekengrootheid, geen dagverwachting. Op geen enkele dag van het jaar hoort er precies 9 kWh uit te komen: de zomer ligt er ver boven, de winter er ver onder. Gebruik het jaargetal dus alleen om jaren met jaren te vergelijken.

Drie vergelijkingen die je vandaag zelf kunt doen

1. Dezelfde week vorig jaar

De snelste controle: open je app of portaal en zet dezelfde kalenderweek van vorig jaar naast die van dit jaar. Zelfde stand van de zon, zelfde dak, zelfde installatie. Dit is ook de vergelijking achter opbrengst zonnepanelen dit jaar tegenover vorig jaar.

De grote beperking is het weer. Twee dezelfde weken in mei kunnen door bewolking flink uit elkaar liggen, en dan heb je nog niets vastgesteld. Deze vergelijking is bruikbaar om een groot gat te zien, niet om een klein gat uit te sluiten. Bekijk daarom liever een hele maand dan een dag, en let vooral op de vorm: is de curve op heldere dagen lager geworden, of ontbreken er stukken?

2. PVGIS voor je eigen postcode, hellingshoek en oriëntatie

PVGIS is de rekentool van het Joint Research Centre van de Europese Commissie. Je zet de kaart op je eigen adres, vult je vermogen in kWp in, plus de hellingshoek en de oriëntatie van je dak, en krijgt een modelmatige jaaropbrengst met een verdeling per maand.

Zo gebruik je de uitkomst:

1. Vul je eigen kWp in, niet een rond getal.
2. Noteer de jaaropbrengst en zet daarnaast wat je meterstanden of je app over de laatste twaalf maanden zeggen.
3. Kijk daarna naar de maandtabel. Die is waardevoller dan het jaartotaal: hij vertelt je welk deel van je jaaropbrengst in mei tot en met augustus hoort te vallen, en dus hoeveel een storing in juni kost ten opzichte van dezelfde storing in januari.

PVGIS rekent met een gemiddeld jaar. Eén uitzonderlijk zonnig of somber jaar verschuift je werkelijke opbrengst; een structureel gat van twintig procent verklaart het niet.

3. Een systeem bij jou in de buurt op PVOutput

De vergelijking die eigenaren zelf al maken, is die met de buren. Op fora is dat letterlijk het enige ijkpunt dat voorhanden is:

Nu vraag ik aan mijn buurman wat hij de maand heeft opgewekt met zijn 10 panelen, en kom ik er achter dat hij 2 of 3 KW meer heeft opgewekt dan ik.

In dezelfde discussie vraagt iemand:

Ik las dit topic beetje door, maar hoe weet je of je panelen het “goed” doen qua opbrengst?

Op PVOutput publiceren eigenaren hun eigen productie, en je kunt zoeken op systemen bij jou in de buurt. Reken hun opbrengst altijd om naar kWh per kWp, anders vergelijk je een installatie van 3 kWp met een van 8 kWp. Let ook op de oriëntatie: een oostwestdak en een zuiddak horen op dezelfde dag een verschillende curve te geven. De buurman met evenveel panelen is dus geen bewijs; een systeem met dezelfde oriëntatie en een structureel hogere opbrengst per kWp is wél een sterk signaal.

Waarom leveren mijn zonnepanelen minder op? De oorzaken, op volgorde van waarschijnlijkheid

Blijkt uit die vergelijkingen dat er echt een gat zit, dan loop je deze lijst van boven naar beneden: de waarschijnlijkste oorzaak staat bovenaan.

1. Een string, optimizer of micro-omvormer is uitgevallen — zo spoor je een defect paneel op

Het klassieke beeld van deelverlies: alles doet het, alleen een deel van je dak niet meer. Bij een stringomvormer met twee ingangen kan een hele reeks panelen wegvallen terwijl de omvormer normaal blijft draaien en geen enkele foutcode toont. Bij SolarEdge kan één optimizer stukgaan, bij Enphase één micro-omvormer.

Wat dit zo hardnekkig maakt: de omvormer heeft niets te melden. Hij doet precies wat er van hem gevraagd wordt met de stroom die binnenkomt. Staat er wél een code op je SolarEdge-omvormer, dan zoek je die op in de gids over SolarEdge-foutcodes.

Het viel mij op dat er al een aantal weken op 1 paneel vrijwel geen opbrengst meer was (1-2 watt)

Zo spoor je het op: heb je zicht per paneel (SolarEdge met optimizers, Enphase met micro-omvormers), open dan de paneelweergave op een heldere dag rond het middaguur en zoek naar panelen die structureel achterblijven bij hun buren. Heb je dat zicht niet, kijk dan naar de dagcurve: een string die uitvalt geeft een sprong in de curve, geen geleidelijke daling.

2. Te hoge netspanning — je omvormer valt uit bij veel zon

De oorzaak waar bijna niemand aan denkt, omdat er niets kapot is. Komt de netspanning op je aansluiting boven de wettelijke grens, dan regelt je omvormer terug of schakelt hij af. SMA legt dat gedrag uit op de eigen Nederlandstalige pagina Uw omvormer valt uit, wat nu?. Staat de zon op zijn hoogst en levert de hele straat tegelijk terug, dan is de kans op te hoge netspanning het grootst, en dat zijn precies de uren waarop je het meeste zou verdienen.

Het beeld in je app: geen foutmelding die je opvalt, maar een dagcurve die midden op de dag een plat stuk of een gat krijgt, en een dagtotaal dat “een beetje tegenvalt”. Een eigenaar beschrijft het zo:

In de eerste 2 maanden hadden wij al een productie van 500-580 kWh per maand. Sinds Maart/ April dit jaar zien wij vaker dat de omvormer 2-3x per dag uit valt en wij tussen 6-11 kWh opwekken.

Radar (AVROTROS) meldt uit eigen panelonderzoek dat 1 op de 3 Nederlandse zonnepaneelbezitters niet weet of hun omvormer weleens uitschakelt. Meten en melden doe je bij je netbeheerder: in Nederland is dat Liander, Enexis of Stedin, in Vlaanderen Fluvius.

3. Schaduw die is gegroeid

Schaduw is zelden nieuw en vaak nét nieuw genoeg. Een boom die in vijf jaar drie meter hoger is geworden, een dakkapel van de buren, een uitbouw, een nieuwe schoorsteen. Dit verklaart ook minder opbrengst door de buren.

Het patroon herken je aan het tijdstip en het seizoen: het verlies zit elke dag rond hetzelfde uur en is in de winter (lage zon) veel erger dan in de zomer. Kijk op een heldere dag ‘s ochtends, rond het middaguur en aan het eind van de middag waar de schaduw op je dak valt. Bij een string zonder optimizers kan één beschaduwd paneel een hele reeks meetrekken.

4. Vervuiling en sneeuw

Mos op de onderrand, bladeren in een dakkapelhoek, vogelpoep op één paneel, een laag sneeuw die er dagen blijft liggen. Reëel, maar bescheiden: dit kost opbrengst, maar het is geen verklaring voor een gat van twintig procent. Ga hier pas kijken als de bovenste drie niets opleveren, en trap niet in de valkuil dat “de panelen laten schoonmaken” het standaardantwoord is: dat is het antwoord van wie een busje heeft.

5. Degradatie

Zonnepanelen leveren elk jaar iets minder op. Dat is een langzame, geleidelijke lijn over tien of twintig jaar, geen knik. Degradatie verklaart een gat van twintig procent niet, en al helemaal niet een gat dat er vorig jaar nog niet was. Wie een plotselinge terugval afdoet als “de panelen worden ouder”, zoekt daarna niet verder, en zo blijft een echte storing maandenlang liggen.

Zonnepanelen leveren ineens minder op — dan zoek je iets anders

Er is verschil tussen “het valt al jaren tegen” en “sinds april klopt er iets niet”. Bij een plotselinge knik zoek je een gebeurtenis: een storing op het elektriciteitsnet, een firmware-update, een uitgeschakelde groep of aardlekschakelaar, een doorgeslagen zekering, een nieuwe wasmachine op dezelfde groep, werkzaamheden op het dak. Leg in je app de dagcurve van vóór de knik naast die van erna; het verschil vertelt je of er productie is weggevallen (lagere piek, zelfde vorm) of dat er stukken uit de dag verdwijnen (uitval).

Staat je opbrengst helemaal op nul of komt er niets meer binnen in je app, begin dan bij de triage voor een omvormer die offline staat of niets meer levert. Wil je eerst weten of je installatie überhaupt nog draait, dan staan de controles op volgorde van moeite in hoe weet ik of mijn zonnepanelen werken. Zie je bij een Growatt-omvormer een foutcode staan, dan is die te ontcijferen in de Growatt-foutcodes.

En dan het derde scenario, dat op fora vaker voorkomt dan je zou hopen: het viel nooit mee. Een systeem dat vanaf de oplevering onder de maat draait, ziet er in de app net zo gezond uit als een systeem dat het goed doet.

De eerste weken draaide het systeem naar verwachting; met pieken tot wel 25 kWh per dag. Echter, dat is inmiddels ingezakt tot -op prachtige zonnige dagen- nog maar zo’n 6 kWh.

Wat je app hierover wel en niet zegt

De apps van de merken zijn niet gebouwd om deze vraag te beantwoorden. Ze laten zien wat er gemeten is. Wat er gemeten had kunnen worden, weten ze niet, want ze weten niet wat het weer bij jou deed.

SolarEdge. In de officiële alarmenlijst van SolarEdge (het document “Troubleshooting Alerts in the Monitoring Platform”, v1.1, mei 2024, met alle 109 alarmen) zit geen enkel vergelijkend alarm: geen alarm op verwachte opbrengst, geen benchmark, geen vergelijking met andere systemen. De woorden “expected”, “compare”, “benchmark” en “peer” komen er nergens in voor. De productiegerelateerde alarmen die er in dat document wél in staan, gaan over harde fouten, zoals “Production issue – inverter overheated” en “String is not producing” (“The DC string is producing very low energy”). Een systeem dat online is, netjes rapporteert en stilletjes een deel van zijn opbrengst mist, geeft geen kik. Daar komt bij dat de alarmregels eigendom zijn van de installateur. De Application Note “Alerts in the Monitoring Platform” zegt daarover: “Access to the actions described in the Alert Profiles chapter is enabled only to users in the account with the roles of account manager or account admin.”

Enphase. Enphase is van de drie het verst, maar ook daar zit onderprestatie achter een instelling van de installateur. Het alarm op zachte onderprestatie treedt op als “Site production falls below the Production Threshold (if one has been set)”. Heeft niemand die drempel ingesteld, dan is er geen alarm op tegenvallende opbrengst. Dezelfde melding heet in de Enphase-app “Low Solar Production” en in het Installer Portal “Production Issue”. De drempels die Enphase wél hard documenteert, gaan niet over opbrengst maar over micro-omvormers die niet rapporteren: minstens één micro-omvormer die twaalf daglichturen niets meldt geeft een waarschuwing in de app en géén pushbericht, en pas bij minstens 10 procent van de micro-omvormers die vijf dagen achter elkaar niet rapporteren volgt een melding via sms, e-mail of push, afhankelijk van je eigen voorkeuren. Op een dak van elf panelen is één micro-omvormer die niet rapporteert 9 procent: onder de drempel, dus blijft het bij die waarschuwing in de app en volgt er nooit een push, e-mail of sms.

Growatt. Alarmen bestaan alleen in het webportaal, als aan te vinken opties: volgens de ShineServer-handleiding kun je alarmen, dagrapporten en maandrapporten aanzetten, gekoppeld aan het mailadres dat bij de installatie is ingevoerd. Bij oplevering is dat doorgaans het adres van de installateur. Een alarm op tegenvallende opbrengst zit er niet bij.

De drie apps kennen jouw dak wel, maar het weer niet. Daarom is de vergelijking hierboven handwerk dat je elke dag opnieuw zou moeten doen. Op de pagina’s over SolarEdge-monitoring, Enphase-monitoring en Growatt-monitoring staat per merk wat eruit komt en wat niet; Solmiro maakt de vergelijking met het weer elke dag voor je (zo werkt het). Wie bij jouw installatie de storingsmeldingen krijgt, ga je per merk na in wie krijgt jouw storingsmeldingen.

Wat het kost om dit maanden te laten liggen

Deelverlies is duurder dan het voelt, want het is de vorm van uitval die je nooit vanzelf opmerkt.

Twee dingen maken dat bedrag in de praktijk hoger dan deze som. Het eerste: eigenaren merken het laat, omdat er niets te merken valt.

Ik kijk niet wekelijks/maandelijks in de app, dus ik heb geen idee hoelang dit al zo is, maar dit is al 3+ maanden.

Het tweede: vanaf 1 januari 2027 stopt de salderingsregeling. Wat je opwekt en zelf gebruikt, wordt daarmee dagelijks geld in plaats van een streep op de jaarafrekening, en een gat van twintig procent kost je dan elke zonnige dag opnieuw. Lees je dit in Vlaanderen of Wallonië: saldering is een Nederlandse regeling, maar de som werkt daar op dezelfde manier. Hoe minder je van je eigen opwek zelf verbruikt, hoe zwaarder een gat in je opbrengst weegt.